Kadın Doğum Uzmanına Ne Zaman Gitmeli? Yıllık Kontrolün 5 Nedeni

Birçok kadın için kadın hastalıkları ve doğum uzmanı (halk dilinde kadın doğum doktoru), yalnızca bir şikâyet ortaya çıktığında akla gelir. Oysa Amerikan Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanları Koleji (ACOG), rahim ağzı taraması gibi bileşenler her yıl gerekmese de düzenli (periyodik) koruyucu kadın sağlığı viziti önerir [1]; pelvik muayene yapılsın yapılmasın, kadının yılda en az bir kez hekimine görünmesini ister [2]. Bu yazı, şikâyet olmadan yapılan yıllık kontrolün neye yaradığını beş başlıkta, güncel kılavuzlara dayanarak anlatıyor.

Yıllık kontrol bir işlem değil, öncelikle bir görüşmedir. Konuşma ayrıntılı öyküyle başlar: adet düzeni, gebelik planı, kullanılan ilaçlar ve ailede kanser, kalp hastalığı ya da osteoporoz (kemik erimesi) öyküsü. ACOG, aile öyküsünün düzenli güncellenmesi gereken bir risk değerlendirme aracı olduğunu; muayenenin hangi bölümlerinin gerekeceğine ise belirtileri ve geçmiş tıbbi-jinekolojik öyküyü içeren kapsamlı öyküye göre karar verildiğini belirtir [1]. Şikâyeti olmayan kadınlarda jinekolojik (pelvik) muayenenin yapılıp yapılmayacağı hekimle birlikte, ortak kararla belirlenir [2].

1. Rahim ağzı kanseri taraması zamanında yapılır

Rahim ağzı (serviks) kanserinin nedeni, yüksek riskli HPV (human papilloma virüsü) tipleriyle oluşan kalıcı enfeksiyondur. Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göre HPV enfeksiyonu geçiren kişilerin %90’ında bağışıklık sistemi enfeksiyonu kendiliğinden temizler; kansere gidiş ise enfeksiyondan sonra genellikle 15–20 yıl sürer [3]. Bu uzun pencere, düzenli taramanın gücüdür: öncü değişiklikler kansere dönüşmeden yakalanabilir ve tedavi edilebilir. Sağlık Bakanlığı da rahim ağzı kanserini, DSÖ tanımına atıfla, “önlenebilen bir ölüm nedeni” olarak niteler [4].

Türkiye’de Ulusal Kanser Tarama Programı, 30–65 yaş arasındaki kadınlara beş yılda bir HPV DNA testi uygular; test, Van dâhil 81 ilde aile sağlığı merkezleri, toplum sağlığı merkezleri, sağlıklı hayat merkezleri ve KETEM’lerde (Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezi) yapılır; program kapsamında ücret alınmaz [4]. DSÖ de 30 yaştan itibaren 5–10 yılda bir taramayı önerir [3]. Yıllık kontrol her yıl smear testi (Pap smear) demek değildir; hangi testin ne zaman gerektiğini ve sonucun nasıl yorumlanacağını konuşmak demektir [1].

2. Adet düzeniniz bir sağlık göstergesidir

Uluslararası Jinekoloji ve Obstetrik Federasyonu (FIGO), 2018 tanımlarıyla normal döngüyü 24–38 gün aralığında, kanama süresini ise 8 gün veya daha kısa kabul eder [5]. Daha sık ya da seyrek gelen adetler, uzun süren veya alışılmadık miktarda kanamalar ve iki adet arasındaki lekelenmeler değerlendirme gerektirir. FIGO bu kanamaların nedenlerini PALM-COEIN sistemiyle sınıflar; polip, adenomiyozis (rahim iç zarının kas tabakasına yerleşmesi), miyom, yumurtlama bozukluğu ve pıhtılaşma sorunları bunların arasındadır [5].

Bu nedenlerin çoğu korkulduğu kadar ürkütücü değildir. ACOG’a göre belirti vermeyen miyomlarda izlem yeterli olabilir; belirti verenlerde ilaç tedavileri ve rahim (uterus) koruyucu cerrahi dâhil pek çok seçenek vardır [6]. Endometriozis (rahim iç zarına benzer dokunun rahim dışında yerleşmesi) üreme çağındaki kadınların yaklaşık %10’unu etkiler [7]; Avrupa İnsan Üremesi ve Embriyoloji Derneği’nin (ESHRE) 2022 kılavuzuna göre tanı için artık ameliyat şart değildir, ilk basamak klinik değerlendirme ve ultrasondur [8]. Belirti vermeyen basit yumurtalık (over) kistleri de büyük çoğunlukla iyi huyludur; çoğu kendiliğinden kaybolur ve ultrasonla izlenebilir [9].

3. Üreme planınız konuşulur

ACOG, üreme çağındaki her kadın için bir “üreme yaşam planı”nın geliştirilip görüşülmesini koruyucu kadın sağlığı vizitinin temel bileşenlerinden sayar [1]. Bu plan, şu an gebelik istemiyorsanız size uygun korunma yöntemini; gebelik düşünüyorsanız hazırlık adımlarını kapsar. Sağlık Bakanlığı Doğum Öncesi Bakım Yönetim Rehberi, gebelik planlayan her kadının gebelikten en az bir ay önce başlayarak günde 400–800 mikrogram folik asit kullanmasını önerir; nöral tüp defekti (bebeğin beyin ve omurilik gelişim kusuru) açısından yüksek riskli durumlarda doz ve süre hekimce belirlenir [10].

Gebe kalamama (infertilite; halk dilinde kısırlık) endişesinde zamanlama önemlidir. ACOG’a göre 35 yaşından küçük kadınlarda 12 ay, 35 yaş ve üzerinde 6 ay düzenli korunmasız ilişkiye rağmen gebelik oluşmuyorsa değerlendirme önerilir; 40 yaş üstünde ya da adet düzensizliği gibi bilinen bir risk etkeni varsa beklemeden başvurulabilir [11]. Erkek faktörü, infertilite yaşayan çiftlerin %40–50’sinde rol oynadığından değerlendirme baştan itibaren iki eşi de kapsar [11]. Yıllık kontrol, bu soruların zamanında sorulmasını sağlar.

4. Menopoz geçişi bir kontrol noktasıdır

Türk Jinekoloji ve Obstetrik Derneği’ne (TJOD) göre Türkiye’de menopoza girme yaşı yaklaşık 47–49’dur [12]. Menopoz tanısı 12 ay adet görülmemesiyle geriye dönük konur; ondan önceki perimenopoz (menopoz öncesi geçiş dönemi) adet düzensizliği, sıcak basması ve uyku bozukluğuyla kendini gösterebilir [12][13]. ACOG, periyodik kadın sağlığı vizitlerinin perimenopozal ve postmenopozal (menopoz sonrası) kadınlar için de uygun ve gerekli olduğunu vurgular [1]. Yani kontrol, doğurganlık dönemi bitince bitmez.

Bu dönemi kontrol noktası yapan iki bulgu vardır. Amerikan Kalp Derneği’nin (AHA) 2020 bilimsel bildirisine göre menopoz geçişi, yaştan bağımsız olarak kalp-damar riskinin hızlandığı bir dönemdir; yağ dağılımı, kan yağları ve damar yapısında olumsuz değişimler bu yıllarda belirginleşir [14]. Kuzey Amerika Menopoz Derneği’nin (NAMS) 2021 bildirisi ise ABD’de 50 yaşındaki beyaz bir kadının kalan yaşamında osteoporoza bağlı kırık geçirme riskinin yaklaşık %40 olarak tahmin edildiğini aktarır ve tüm postmenopozal kadınlarda kırık risk etkenlerinin değerlendirilmesini önerir [15]. Kan basıncı, kan yağları ve kemik sağlığı bu nedenle yıllık kontrolün gündemindedir.

5. Konuşulmayan yakınmalar için kapı açılır

İdrar kaçırma, ağrılı ilişki ya da vajinal kuruluk gibi yakınmalar çoğu zaman “yaşın gereği” sayılıp anlatılmaz. Oysa ilk basamak çoğu kez ameliyat değildir: Birleşik Krallık Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmeliyeti Enstitüsü’nün (NICE) kılavuzuna göre stres tipi (öksürme, hapşırma veya efor sırasında kaçırma) ya da karma idrar kaçırmada ilk basamak, en az üç ay süren denetimli pelvik taban kas eğitimidir [16]. TJOD da bu tür sorunları olan kadınların durumlarını çekinmeden hekimleriyle paylaşmalarını ve gerekli tetkikleri yaptırmalarını önerir [12].

Kadın doğum uzmanı kontrolüne giderken son adet tarihinizi, kullandığınız ilaçları ve ailenizdeki hastalıkları not etmeniz, ACOG’un vurguladığı kapsamlı öykünün eksiksiz alınmasını kolaylaştırır [1]. Görüşme sonunda tarama testinin zamanı, gerekiyorsa ultrason ya da kan tetkikleri ve bir sonraki kontrolün tarihi birlikte planlanır. Pelvik muayene dâhil her adım, yaşınıza, öykünüze ve tercihlerinize göre sizinle konuşularak kararlaştırılır [2]. Böylece yıllık kontrol, korkulan bir randevu olmaktan çıkıp sağlığınızı planladığınız bir buluşmaya dönüşür.

Belirtileriniz varsa bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurunuz.