HPV Testim Pozitif Çıktı: Ulusal Tarama Programı ve Sonraki Adımlar

Aile hekiminizden ya da KETEM’den (Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezi) gelen mesajda “HPV pozitif” yazıyorsa ilk tepki çoğu zaman korku olur. Oysa bu sonuç bir kanser tanısı değil, rahim ağzına (serviks) daha yakından bakılması gerektiğinin işaretidir [1]. Human papilloma virüsü (HPV) o kadar yaygındır ki cinsel olarak aktif insanların neredeyse tamamı yaşamlarının bir döneminde bu virüsle karşılaşır ve çoğu bunu hiç fark etmez [2]. Bu yazı, Türkiye’deki ulusal tarama programının pozitif sonuçtan sonra hangi adımları öngördüğünü ve bilimsel kaynakların ne söylediğini sırayla anlatır.

HPV pozitif ne anlama gelir?

HPV, bilinen 200 kadar türü olan bir virüs ailesinin adıdır; bunların bir bölümü “yüksek riskli” olarak sınıflanır ve rahim ağzı kanserinin nedeni, bu tiplerle oluşan kalıcı enfeksiyondur [2]. Dünya Sağlık Örgütüne (DSÖ) göre kişilerin %90’ında bağışıklık sistemi virüsü kendi başına kontrol altına alır ve enfeksiyon genellikle bir iki yıl içinde iz bırakmadan temizlenir [2]. Yani pozitif sonuç, çoğu kadında geçici bir karşılaşmanın laboratuvarda yakalanmış hâlidir; asıl önemli olan, virüsün kalıcı olup olmadığını zaman içinde izlemektir.

Kalıcı enfeksiyon bile bir anda kansere dönüşmez. DSÖ, HPV enfeksiyonundan rahim ağzı kanserine gidişin genellikle 15–20 yıl sürdüğünü bildirir; bu uzun sürede önce hücrelerde öncü değişiklikler (prekanseröz lezyon) oluşur ve bunlar çoğunlukla hiçbir belirti vermez [2]. Taramanın amacı tam olarak budur: kansere dönüşmeden önce öncü değişiklikleri bulmak ve gerekiyorsa basit yöntemlerle tedavi etmek. DSÖ’nün ifadesiyle öncü lezyonların tedavisi rahim ağzı kanserini önler [2]. Pozitif sonuç, bu koruyucu zincirin işlediğinin göstergesidir.

Türkiye’de ulusal tarama nasıl işliyor?

Sağlık Bakanlığının Serviks Kanseri Tarama Programı Ulusal Standartları’na göre tarama, 30 ve 65 yaşlar dâhil olmak üzere bu aralıktaki kadınlara beş yılda bir uygulanır; aile sağlığı merkezleri (ASM) ile KETEM’ler tarafından yürütülür [1]. Van’da da ilk adres, kayıtlı olduğunuz aile hekimi ya da il KETEM’idir. Program kapsamında tarama ve gerektiğinde kolposkopi (rahim ağzının büyüteçli incelenmesi) için ücret alınmaz [3]. Sonuçlar örneği alan birime çevrimiçi iletilir; ayrıca işlem sırasında verilen barkod numarası ve T.C. kimlik numaranızla programın internet tabanlı sonuç sayfasından sorgulanabilir [4].

Örnek alma birkaç dakika sürer; bir kişiden iki çeşit örnek alınır: biri HPV DNA testi, diğeri gerekirse aynı ziyaretle değerlendirilecek smear testi (Pap smear, servikal sürüntü; sitoloji) için [5]. Örnekler Ankara ve İstanbul’daki merkez laboratuvarlarda çalışılır; standartlar, kişinin en geç 20 gün içinde sonuç ve sonraki süreç hakkında bilgilendirilmesini öngörür [1][5]. Taranan ilk bir milyon kadında HPV pozitifliği %3,5 bulunmuş, en sık tipler sırasıyla 16, 51, 31, 52 ve 18 olmuştur [3]. Yani her 100 kadından yaklaşık 95’inde sonuç negatif çıkmış, %1,4’ünde örnek yetersiz çıktığından test yinelenmiştir [3].

Pozitif sonuçtan sonra hangi yol izlenir?

Ulusal algoritma, pozitif sonuçları ikiye ayırır. HPV 16 veya 18 tipi saptanmışsa kadın doğrudan kolposkopi merkezine yönlendirilir [3][5]. Diğer yüksek riskli tiplerde aynı ziyarette alınan smear örneği incelenir (refleks sitoloji); smear’de ASC-US (önemi belirsiz hafif hücre değişikliği) ve üzeri bir anormallik varsa yine kolposkopi önerilir [1][3]. Ulusal standartlar bu noktada net bir cümle kurar: anormal sonuç “kanser tanısı değildir, ancak kişinin tekrar değerlendirilmesi gerektiğini gösterir” ve birey ileri merkezdeki kadın hastalıkları ve doğum uzmanına yönlendirilir [1]. Bir milyon kadınlık değerlendirmede kolposkopiye yönlendirme oranı %1,6 olmuştur [3].

Kolposkopide hekim rahim ağzını büyüteçli bir cihazla inceler; şüpheli alan görülürse aynı seansta küçük bir doku örneği (biyopsi) alınabilir [3]. Program kapsamında her ilde en az bir kolposkopi merkezi bulunur [3]. Aynı değerlendirmede kolposkopiye yönlendirilip sonucu raporlanan ilk 3.499 kadının 1.985’inde sonuç normal çıkmış; 708’inde hafif değişiklik (CIN1), 721’inde tedavi gerektirebilen öncü lezyon (CIN2 ve CIN3) ve 85’inde kanser saptanmıştır [3]. Yani bu grupta kadınların yarısından fazlasında önemli bir bulgu çıkmamıştır; kolposkopiye çağrılmak, kanser olmak demek değildir.

Takip aralıkları: yeniden test ne zaman?

Smear’i normal çıkan, HPV 16/18 dışı bir tiple pozitif bulunan kadınlar için asıl araç zamandır. Türkiye’nin ulusal algoritması bu grupta bir yıl sonra HPV testinin yinelenmesini öngörür [5][6]. DSÖ 2021 kılavuzu ise HPV DNA testi pozitif ancak ikinci aşama (triyaj) testi negatif olan kadınların 24 ay sonra yeniden test edilmesini; sonuç negatifse olağan tarama aralığına dönülmesini önerir [7]. Türkiye’de ölçü, programın bir yıllık çağrısıdır; hekiminiz yaşınıza, önceki sonuçlarınıza ve bağışıklık durumunuza göre izlemi planlar. Negatif çıkan kadınlara beş yıl sonra yeniden tarama önerilir; yetersiz örnekte test yinelenir [1][5].

Öncü lezyon (CIN2 veya CIN3) saptanıp tedavi edilen kadınlarda DSÖ, tedaviden 12 ay sonra HPV DNA testiyle kontrol ve negatifse olağan aralığa dönüş önerir [7]. Öncü lezyonlar dondurma ya da ısıyla yakma (ablasyon) veya küçük cerrahi işlemlerle tedavi edilebilir; DSÖ bu tedavilerin rahim ağzı kanserini önlediğini vurgular [2]. HPV enfeksiyonunun kendisini ortadan kaldıran bir ilaç ise bugün için yoktur; tedavi virüse değil, virüsün yol açtığı hücre değişikliklerine yöneliktir [2]. Bu nedenle “HPV’yi temizleyen kür” vaadiyle sunulan ürünlere temkinli yaklaşmakta yarar vardır.

Bu süreçte kendiniz için yapabilecekleriniz

Sigara içmemek ya da bırakmak, kalıcı HPV enfeksiyonu olasılığını azaltır; prezervatif bulaşı azaltır ancak genital derinin tamamını örtmediği için tam koruma sağlamaz [2]. Pozitif sonuç, ilişkinin sadakatiyle ilgili bir yargı taşımaz: cinsel olarak aktif insanların neredeyse tamamı yaşamlarının bir döneminde HPV ile karşılaşır ve virüs yıllarca belirti vermeden kalabilir [2]; dolayısıyla pozitif bir sonuç, virüsün ne zaman alındığını göstermez. DSÖ, HPV aşısının 9–14 yaş kızlara cinsel yaşam başlamadan önce uygulanmasını önerir; aşı var olan enfeksiyonu tedavi etmez, gelecekteki kanserleri önlemeyi amaçlar [2].

DSÖ verisine göre 2022’de dünyada yaklaşık 660.000 kadına rahim ağzı kanseri tanısı konmuştur; bu kanser kadınlarda en sık görülen dördüncü kanserdir ve yükün büyük bölümü tarama ile aşıya erişimin kısıtlı olduğu ülkelerdedir [2]. Kanserin belirtileri — adet dışı kanama, ilişki sonrası kanama, kötü kokulu akıntı — başka hastalıklardan da kaynaklanabilir; öncü lezyonlar ise çoğunlukla hiç belirti vermez [2]. Bu yüzden 30 yaşından sonra beş yılda bir davet edildiğinizde testi ertelememek ve pozitif sonuçta önerilen adımı zamanında atmak, bu kanseri önlemenin etkinliği gösterilmiş yoludur [1][7].

Belirtileriniz varsa bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurunuz.